Salutogeneza

Poszukiwanie skarbów zamiast pościg za błędami

Aaron Antonovsky, założyciel teorii salutogenezy- posłużył się metaforą by opisać swój obraz świata:

„…moim fundamentalnym, filozoficznym założeniem jest, że rzeka jest prądem życia. Nikt nie może przejść bezpiecznie brzegiem. Dlatego jest dla mnie jasne, że w dosłownym jak i przenośnym sensie większa część rzeki jest zanieczyszczona. Na rzece znajdują się rozwidlenia, które powodują lekkie prądy lub prowadzą w niebezpieczne prądy lub wiry. Moja praca poświęcona jest poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie: jak zostać dobrym pływakiem/pływaczką w rzece, której natura określona jest przez historyczne, socjokulturalne i fizyczne warunki środowiskowe?

Indywidualna umiejętność pływania odpowiada osobistym właściwością; Antonovsky nazywa je poczuciem koherencji (koherencja= trzymanie się razem, mieć opracie).

Aaron Antonovsky (socjolog medyczny), żył w latach 1923 do 1994, od 1960 w Izraelu. Kluczowe pytania w jego badanich:

Antonovsky nazwał ten nowy sposób postrzegania salutogenezą (salus= nietykalność, zdrowie, szczęście; geneza= powstanie), w przeciwieństwie do dominującej wówczas pathogenezy, traktującej o przyczynach dolegliwości. Saltuogeneza zastanawia się, co sprawi by człowiek był bardziej zdrowy, mniej chorował i co wpływa na to by pozostał zdrowy. Chodzi o poszukiwanie wspierających zdrowie zasobów- o poszukiwanie skarbów a nie pościg za błedami!

Zdrowie w tym wypadku pojmowane jest bardzo szeroko: zdrowie to więcej niż tylko nieobecność chorób.

Zdrowie to uczucie zadowolenia, umiejętność organizmu radzenia sobie z obciążeniem, poczucie samorealizacji, znalezienie sensu, socjalne więzy, umiejętność radzenia sobie ze stresem, kryzysami i przemianami...

W tym sensie zdrowie i zadowolenie z życia, to nie stały stan, lecz nadzwyczaj aktywne i wciąż ulegające regulacjom zdarzenia.

Dlatego centralna teza salutogenezy zakłada, że przyczyna zdrowia, szczęścia, i cierpienia leży w naszym umyśle. Co prawda nie możemy zmieniać niektórych zesłanych przez los zdarzeń w naszym życiu, ale możemy zmienić nasze podjeście do nich.

Kluczowym założeniem tego modelu jest poczucie koherencji (spoistości)- jest to podstawowe poczucie lub pewność wewnętrznej spójności, nie załamywanie się i jednocześnie możliwość znalezienia wsparcia i oparcia w świecie zewnętrznym.

Trzy komponenty wchodzące w skład poczucia koherencji:

zrozumiałość:
potrafię zrozumieć otaczający mnie świat (jest on poukładany, zgodny); rozumiem również w szerokim kontekści problemy i obciążenia, które mnie dotykają.
sterowalność:
życie dostarcza mi zadań, które potrafię rozwiązać. Posiadam również zewnętrzne i wewnętrzne zasoby, którymi mogę się posłużyć by pokonać problemy.
sensowność:
wysiłek jest ważny dla mojego życia. Warto angażować się na rzecz różnych projektów i celów.

  1. zrozumiałość + sterowalność + sensowność

    ↓

  2. poczucie koherencji

    ↓

  3. zdrowie

Antonovsky podkreśla- w przeciwieństwie do pojedyńczych ideologii- że równie ważne dla poczucia koherencji są zewnętrzne więzy rodzinne, środowisko przyjaciół, sąsiadów, społeczności.

Poczucie koherencji decyduje o tym jak radzimy sobie z sytuacjami, rolami i zewnętrznymi trudnościami, które traktujemy jako wrogie, zbyteczne, drażniące lub które stanowią wyzwania.

Koherencja znaczy spoistość. Zrozumiała spoistość w moim życiu tworzy z poszczególnych przeżyć jedną historię życia- zanzacza więc sensowną spoistość w mojej biografii.

Salutogeneza pracuje

Empowerment

Obok modelu salutogenetycznego urzywamy w naszym opisie określenia „empowerment”. Obydwie koncepcje uzupełniają się w wielu przypadkach.

Oto krótkie streszczenie tego, co rozumiemy przez empowerment.

Empowerment zawiera samostanowienie, umiejętność i wolność brania za siebie odpowiedzialności, formułowanie własnych wyobrażeń, podejmowanie decyzji jak i aktywne kształtowanie środowiska społeczno/politycznego.

Koncepzja empowerment`u zawiera wyraźnie indywidualną jak i społeczno/polityczną stronę. Każde indywiduum może reflektować i zmienić swoją osobistą postawę w kontekście empowerment`u. Jednocześnie dyskusji podlegają warunki strukturalne i instytucjonalne.

Odpowiedzialność za siebie oznacza, że każdy z nas jest ekspertem w swojej sprawie.

„Siła istnienia”, która tkwi u podnuża empowerment`u, zawiera pytania dotyczące stosunków władzy pomiędzy tak zwanymi profesjonalistami czy ekspertami a laikami. Czy hierarchia „wiedzących” i „niewiedzących” jest nie zastąpiona, czy można założyć równy stosunk ról pomiędzy laikami i profesjonalistami?

Podstawowe założenie empowerment`u ma na celu stworzenie równego stosunku ról pomiędzy osobami a wspólnotami by odkryć umiejętności oraz zasoby wszystkich zainteresowanych i korzystać z nich (np. w sektorze socjalnym jak pielęgnacja osób starszych, kształcenie osób dorosłych itd.), pomiędzy laikami a profesjonalistami (np. psychosocjalna opieka lub relacja lekarz- pacjent). To umacnia ludzi w przekonaniu, że są reżyserami/reżyserkami swojego życia i że mogą rozwijać je przez uczestnictwo we wspólnocie, przez polityczne i gospodarcze działania, przez branie odpowiedzialności za siebie w sektorze zdrwotnym i pielęgnacyjnym, jak i przez indywidualne kształtowanie życia.

Im bardziej skomplikowany jest nasz świat, tym trudniejsze jest posiadanie wystarczającej ilości informacji i tym trudniej jest wierzyć we własny osąd. Do tego należy odwaga i wiara we własny zdrowy rozsądek, we własną drogę oraz wiara w kreatywne i niecodzienne rozwiązania kierowane niekoniecznie kontrolowanymi procesami.

Wybrałyśmy model „empowerment`u” i „salutogenetyczny” jako impuls i podstawę do dyskusji dla naszego projektu i mamy nadzieję na interesującą polemikę.

Marianne Klues-Ketels
Goettingen, September 2006

Die Partner:

Gefördert durch:

Sokrates Grundtvig